Loko mavabyi ma nga si herisa mavabyi ya kwalomu ka 3 wa tibiliyoni kumbe ku tlula, murhi lowu wu pfunetile ku aka Amerika leri nga ni tiindasitiri. Leswaku hi vuyisela ku vangama ka vona loku lahlekeke, swi nga ha lava leswaku hi amukela ni ku lunghisa ntumbuluko.
Nkarhi wun’wana hi 1989, Herbert Darling u kume riqingho: Muhloti un’wana u n’wi byele leswaku u hlangane ni murhi wo leha wa chestnut wa le Amerika endhawini ya Darling eNkoveni wa Zor evupela-dyambu bya New York. Darling a a swi tiva leswaku ti- chestnut khale a ku ri wun’wana wa mirhi ya nkoka swinene endhawini yoleyo. Nakambe a a swi tiva leswaku xitsotswana lexi dlayaka xi lava ku herisa muxaka lowu ku tlula dzana ni hafu. Loko a twa xiviko xa muhloti mayelana ni ku vona chestnut leyi hanyaka, xikundzu xa chestnut a xi lehe timitara timbirhi naswona xi fika eka muako wa swithezi swa ntlhanu, u kanakana. “A ndzi tiyiseki loko ndzi tshemba leswaku wa swi tiva leswaku i yini,” ku vula Darling.
Loko Darling a kuma murhi lowu, a swi fana ni loko a languta xifaniso xa ntsheketo. U te: “A swi kongomile swinene naswona swi hetisekile ku endla xikombiso-a swi ri swinene.” Kambe Darling u tlhele a swi vona leswaku murhi lowu a wu ri karhi wu fa. Kusukela ekusunguleni ka malembe yava 1900s, yi hlaseriwe hi ntungu lowu fanaka, lowu ku ringanyetiwaka leswaku wu vange mafu ya 3 wa tibiliyoni kumbe kutlula eka mavabyi yo tano. Lebyi i vuvabyi byo sungula lebyi tluletiwaka hi vanhu lebyi ngopfu-ngopfu byi onhaka mirhi ematin’wini ya manguva lawa. Darling u ehlekete, loko a nga swi koti ku ponisa murhi wolowo, at least a ta ponisa mbewu ya wona. Kuna xiphiqo xin’we ntsena: nsinya lowu awu endli nchumu hikuva akuri hava misinya yin’wana ya ti chestnut ekusuhi leyinga yi pollinate.
Darling i mininjhere loyi a tirhisaka tindlela ta mininjhere ku tlhantlha swiphiqo. Hi June lowu landzelaka, loko swiluva swo tshwuka swo dzwihala swi hangalakile eka xifunengeto xa rihlaza xa murhi, Darling u tatile swibalesa leswi duvuriweke hi shot powder, leyi tekiweke eka swiluva swa xinuna swa murhi wun’wana wa chestnut lowu a wu dyondzeke, kutani a chayela a kongoma en’walungwini. Swi teke awara ni hafu. U duvule murhi lowu a ri eka xihahampfhuka lexi hirhiweke. (U fambisa khampani yo aka leyi humelelaka leyi nga kotaka ku xava swilo leswi hundzeletiweke.) Matshalatshala lawa ma tsandzekile. Lembe leri landzeleke, Darling u ringetile nakambe. Enkarhini lowu, yena ni n’wana wakwe va koke xikalo va ya eka ti- chestnut leti nga ehenhla ka xitsunga ivi va aka pulatifomo leyi tlakukeke timitara ta 80 ku tlula mavhiki mambirhi. Murhandziwa wa mina u khandziye ehenhla ka xirhendzevutana kutani a hlantswa swiluva hi swiluva leswi fanaka ni swivungu eka murhi wun’wana wa chestnut.
Hi ku wa koloko, marhavi ya murhi wa Darling ma humese swirhumbana leswi funengetiweke hi mitwa ya rihlaza. Mitwa leyi a yi tsindziyerile naswona a yi kariha lerova swi nga ha endleka swi hoxiwa leswaku i ti- cacti. Ntshovelo awu le henhla, kuna kwalomu ka 100 wa tinyawa, kambe Darling u byarile yin’wana naswona u pinne ntshembo. Yena ni munghana va tlhele va tihlanganisa na Charles Maynard na William Powell, vativi vambirhi va swiaki swa mirhi eYunivhesiti ya Mfumo ya New York School of Environmental Science and Forestry eSyracuse (Chuck na Bill va file). Sweswinyana va sungule ntirho wa ndzavisiso wa ti- chestnut wa mali ya le hansi kwalaho. Darling u va nyike ti chestnuts kutani a vutisa vativi va sayense loko va nga ti tirhisa ku ti vuyisa. Darling u te: “Leswi swi vonaka swi ri nchumu lowukulu.” “Vuxeni hinkwabyo bya United States.” Hambiswiritano, endzhaku ka malembe ma nga ri mangani, murhi wa yena n’wini wu file.
Ku sukela loko vanhu va le Yuropa va sungule ku tshama eAmerika N’walungu, xitori lexi vulavulaka hi makhwati ya tiko-nkulu leri xi lahleke ngopfu. Hambiswiritano, xiringanyeto xa Darling sweswi xi tekiwa hi votala tani hi yin’wana ya tindlela leti tshembisaka swinene to sungula ku pfuxeta xitori – ekusunguleni ka lembe leri, Templeton World Charity Foundation yi veke Maynard na Powell’s The project granted most of its history, naswona matshalatshala lawa ya kotile ku herisa ntirho lowuntsongo lowu durhaka kutlula $3 million. A ku ri nyiko leyikulu swinene yin’we leyi tshameke yi nyikeriwa eyunivhesiti. Vulavisisi bya vativi va ti gene byi sindzisa vativi va mbango ku langutana na ntshembo hi ndlela leyintshwa naswona minkarhi yin’wana leyi nga nyawuriki, leswaku ku lunghisa misava ya ntumbuluko a swi vuli ku tlhelela eka Ntanga wa Edeni lowu nga onhakiki. Ematshan’weni ya sweswo, swi nga ha vula ku amukela xiphemu lexi hi xi tekeke: mininjhere wa xin’wana ni xin’wana ku katsa ni ntumbuluko.
Matluka ya chestnut ya lehe naswona yana meno, naswona ya languteka kufana na ti saw blades timbirhi letintsongo ta rihlaza leti hlanganisiweke endzhaku kuya endzhaku kuya eka vein yale xikarhi ya tluka. Eka makumu man’wana, matluka mambirhi ya hlanganisiwa na nsinya. Eka makumu man’wana, ti endla nhloko yo kariha, leyi hakanyingi yi govekeke etlhelo. Xivumbeko lexi lexi a xi nga languteriwanga xi tsemakanya rihlaza leri nga vulavuriki ni tintshava ta sava ekhwatini, naswona ku lorha loku nga tshembisiki ka vafambi hi milenge ku pfuxe nyingiso wa vanhu, ku va tsundzuxa riendzo ra vona ekhwatini leri khale a ri ri ni mirhi yo tala ya matimba.
Hi matsalwa ni ku tsundzuka ntsena hi nga twisisa mirhi leyi hi ku helela. Lucille Griffin, mukongomisinkulu wa American Chestnut Collaborator Foundation, u tshame a tsala leswaku kwalaho uta vona ti chestnuts leti fuweke swinene lerova hi ximun’wana, swiluva swa creamy, linear eka nsinya “kufana na The foamy waves rolled down the hillside”, leswi yisaka eka miehleketo ya kokwa wa xinuna. Hi ximun’wana, nsinya lowu wu ta tlhela wu buluka, enkarhini lowu wu ri ni swirhumbana leswi tlhavaka leswi funengetaka ku nandziha. “Loko ti- chestnut ti vupfile, ndzi hlengelete hafu ya xibakele hi xixika,” ku tsale Thoreau la hanyaka eka “Walden.” “Hi nguva yoleyo, a swi tsakisa swinene ku famba-famba ekhwatini leri nga heriki ra ti- chestnut eLincoln hi nkarhi wolowo.”
Ti chestnuts ta tshembheka swinene. Kuhambana na misinya ya oak leyi hoxaka ti acorns ntsena eka malembe nyana, misinya ya chestnut yi humesa nhlayo leyikulu ya swibyariwa swa ti nut hi xixika xin’wana na xin’wana. Ti chestnuts na tona ta olova ku ti gayela: unga ti hlantswa u dya yin’wana yoka yinga swekiwanga. (Ringeta ku tirhisa ti acorns leti fuweke hi ti tannins-kumbe unga endli.) Un’wana na un’wana u dya ti chestnuts: tiyingwe, ximanga, bere, xinyenyani, munhu. Van’wamapurasi va tshika tinguluve ta vona kutani va kuma mafurha ekhwatini. Hi nkarhi wa Khisimusi, switimela leswi teleke hi ti- chestnut a swi rhendzeleka swi suka etintshaveni swi ya edorobeni. Ina, hakunene va hisiwile hi ndzilo wa ndzilo. William L. Bray, mufambisi wo sungula wa xikolo lexi Maynard na Powell va tirheke eka xona endzhakunyana u te: “Ku vuriwa leswaku etindhawini tin’wana, van’wamapurasi va kuma mali yo tala hi ku xavisa ti- chestnut ku tlula swilo leswin’wana hinkwaswo swa vurimi.” Written in 1915. I murhi wa vanhu, lowu vunyingi bya wona wu milaka ekhwatini.
Nakambe yi nyikela swo tala ku tlula swakudya ntsena. Misinya ya chestnut yinga tlakuka kuya fika eka 120 feet, naswona 50 feet yosungula ayi kavanyetiwi hi marhavi kumbe mafenya. Lowu i norho wa vatsemi va timhandzi. Hambileswi ku nga riki nsinya wo saseka swinene kumbe lowu tiyeke, wu kula hi ku hatlisa swinene, ngopfu-ngopfu loko wu tlhela wu mila endzhaku ko tsemiwa naswona wu nga boli. Loko ku tiya ka tithayi ta swiporo ni tinsika ta riqingho ku tlula vuxongi, Chestnut u pfunetile ku aka Amerika leri hluvukeke ra tiindasitiri. Magidi ya swivala, tikhabini na tikereke leti endliweke hi ti chestnut ta ha yimile; mutsari un’wana hi 1915 u ringanyete leswaku lowu a ku ri muxaka wa mirhi leyi tsemiweke ngopfu eUnited States.
Eka vunyingi bya vuxeni-mirhi leyi yisuka e Mississippi kuya e Maine, naswona kusuka eribuweni ra Atlantic kuya e Mississippi River-chestnuts na yona i yin’wana ya yona. Kambe le Appalachians, a ku ri murhi lowukulu. Tibiliyoni ta ti- chestnut ti tshama etintshaveni leti.
Swi fanerile leswaku Fusarium wilt yisungule ku humelela e New York, leyi kunga nyangwa wa ma-Amerika yotala. Hi 1904, ku kumiwe vuvabyi lebyi nga tolovelekangiki emakhwatini ya murhi wa chestnut lowu nga ekhombyeni ro herisiwa eBronx Zoo. Valavisisi va hatle va kuma leswaku fungus leyi vangeke vuvabyi bya tibakteriya (leyi endzhaku yi vitaniwaka Cryphonectria parasitica) yi fike eka mirhi leyi humaka ematikweni mambe ya le Japani ku sukela hi 1876. (Hi ntolovelo ku ni nkarhi wo hambana exikarhi ka ku nghenisiwa ka muxaka wo karhi ni ku tshuburiwa ka swiphiqo leswi nga erivaleni.)
Hi ku hatlisa vanhu va le swifundzheni swo hlayanyana va vike leswaku mirhi yi fa. Hi 1906, William A. Murrill, mutivi wa mycologist eNew York Botanical Garden, u humese xihloko xo sungula xa sayense lexi vulavulaka hi vuvabyi lebyi. Muriel u kombise leswaku fungus leyi yi vanga vuvabyi bya xirhumbana xa buraweni wo tshwuka eka madzovo ya nsinya wa chestnut, leswi hetelelaka swi endla leswaku wu basile ku rhendzela nsinya. Loko swakudya na mati swinga ha swikoti ku khuluka kuya e henhla nale hansi eka swibya swa madzovo ehansi ka makwandzasi, hinkwaswo leswinga ehenhla ka ring ya rifu swita fa.
Vanhu van’wana a va swi koti ku anakanya-kumbe a va lavi leswaku van’wana va anakanya-murhi lowu nyamalala ekhwatini. Hi 1911, Sober Paragon Chestnut Farm, ku nga khampani ya xikolo xa vana va kondlo-a-ndzi-dyi ePennsylvania, a yi tshemba leswaku vuvabyi lebyi “a byi nga ri ku chava ntsena.” Vukona bya nkarhi wo leha bya vateki va mahungu lava nga riki na vutihlamuleri. Purasi leri ri pfariwile hi 1913. Emalembeni mambirhi lama hundzeke, Pennsylvania ri vitane komiti ya mavabyi ya ti- chestnut, leyi pfumeleriweke ku tirhisa R1 000 000 (mali yo tala swinene hi nkarhi wolowo), naswona yi tivise phasela ra matimba yo teka magoza yo lwisana ni ku vava loku, ku katsa ni mfanelo yo onha mirhi eka ndhawu ya munhu hi xiyexe. Vativi va mavabyi va ringanyeta ku susa misinya hinkwayo ya ti chestnut eka tikhilomitara ti nga ri tingani ku suka emahlweni ka vuvabyi lebyikulu ku humesa mbuyelo wo sivela ndzilo. Kambe switikomba onge fungus leyi yinga tlula kuya eka misinya leyinga tluleriwangiki, naswona ti spores ta yona ti tluleriwa hi moya, swinyenyani, switsotswana na vanhu. Pulani leyi yi tshikiwile.
Hi 1940, kwalomu ka ku nga ha ri na ti- chestnut letikulu leti tluleriweke. Namuntlha, ntikelo wa tibiliyoni ta tirhandi wu herisiwile. Leswi fusarium wilt yinga kotiki ku hanya emisaveni, timintsu ta ti chestnut ti ya emahlweni ti mila, naswona kutlula 400 wa mamiliyoni ya tona ya ha tshama ekhwatini. Hambiswiritano, Fusarium wilt yikume xihlovo eka nsinya wa oak laha ayi tshama kona handle ko onha ngopfu eka host ya yona. Kusuka kwalaho, yi hatlisa yi hangalaka kuya eka swirhabyani leswintshwa swa chestnut kutani yi swi gongondza switlhelela ehansi, hi ntolovelo khale swinene swinga se fika eka xiteji xa swiluva.
Bindzu ra timhandzi ri kume swin’wana leswi nga tirhisiwaka: oak, pine, walnut ni nkuma. Ku tshungula misisi, ku nga bindzu rin’wana lerikulu leri titshegeke hi mirhi ya ti- chestnut, ri cincile ri ya eka swilo leswi endliweke swo tshungula misisi. Eka van’wamapurasi votala lava pfumalaka, akuri hava lexi vanga cincaka: akuri hava nsinya wun’wana wa ndzhavuko lowu nyikaka van’wamapurasi na swifuwo swa vona ti calories na ti protein ta mahala, leti tshembekaka naku tala. Chestnut blight yinga vuriwa leswaku yi herisa mukhuva lowu tolovelekeke wa vurimi bya Appalachians byo tiyimela, leswi sindzisaka vanhu va ndzhawu liya kuva na nhlawulo lowu nga erivaleni: kuya emugodini wa malahla kutani va rhurhela ekule. N’wamatimu Donald Davis u tsale hi 2005 a ku: “Hikwalaho ka rifu ra ti- chestnut, misava hinkwayo yi file, yi herisa mikhuva ya ku pona leyi a yi ri kona eTintshaveni ta Appalachian ku tlula malembe-xidzana ya mune. ”
Powell u kulele ekule swinene ni ti- Appalachian ni ti- chestnut. Tata wakwe u tirhe eka Vuthu ra le Moyeni kutani a rhurhela endyangwini wakwe: Indiana, Florida, Jarimani ni le ribuweni ra le vuxeni bya Maryland. Hambileswi a heteke ntirho wo karhi eNew York, tinkulumo ta yena ti hlayise ku vulavula hi ku kongoma ka Midwest ni ku va ni xihlawuhlawu lexi tumbeleke kambe lexi xiyekaka xa le Dzongeni. Mahanyelo ya yena yo olova na xitayili xo olova xo rhunga swa fambisana, na ti jean leti nga na ku rhendzeleka ka hembe ya plaid leyi vonakaka yi nga heli. Xivulavulelo lexi a xi tsakelaka ngopfu i “wow”.
Powell u kunguhata ku va dokodela wa swiharhi ku kondza profesa wa ti- gene a n’wi tshembisa ntshembo wa vurimi lebyintshwa, bya rihlaza lebyi sekeriweke eka swimilana leswi cinciweke tijini leswi nga humesaka vuswikoti bya byona byo sivela switsotswana ni mavabyi. “Ndzi ehlekete, wow, a swi kahle ku endla swimilana leswi nga tisirhelelaka eka switsotswana, naswona a wu fanelanga u swi fafazela swidlaya-switsotswana?” Powell u vurile. “I ntiyiso leswaku misava hinkwayo a yi landzeleli mianakanyo leyi fanaka.”
Loko Powell a fika exikolweni xa graduate xa Yunivhesiti ya Utah State hi 1983, a nga ri na mhaka na swona. Hambiswiritano, swi endlekile leswaku a joyina laboratori ya mutivi wa ntivo-vutomi, naswona a a ri karhi a tirha eka xitsongwatsongwana lexi nga tsanisaka fungus ya blight. Matshalatshala ya vona yo tirhisa xitsongwatsongwana lexi a ya fambanga kahle ngopfu: a yi hangalakanga ku suka eka murhi wun’wana ku ya eka wun’wana hi woxe, hikwalaho a yi fanele yi endleriwa tinxaka to tala ta fungi ha yin’we-yin’we. Ku nga khathariseki leswi, Powell u tsakisiwe hi xitori xa murhi lowukulu lowu weke ehansi naswona u nyikele ntlhantlho wa sayense wa ku humelela ka swihoxo leswi khomisaka gome leswi endliweke hi vanhu. U te: “Hikwalaho ka vulawuri byo biha bya nhundzu ya hina leyi famba-fambaka emisaveni hinkwayo, hi xihoxo hi nghenise switsongwatsongwana leswi vangaka mavabyi.” "Ndzi ehlekete: Wow, leswi swa tsakisa.Ku na nkarhi wo swi vuyisa."
Powell a hi yena wo sungula ku ringeta ku herisa ku lahlekeriwa. Endzhaku ka loko swive erivaleni leswaku ti chestnut ta le Amerika ti fanele ti tsandzeka, USDA yi ringetile ku byala misinya ya ti chestnut ta le China, muzala loyi a tiyiselaka ngopfu ku oma, ku twisisa loko muxaka lowu wu nga siva ti chestnut ta le Amerika. Hambiswiritano, ti chestnuts tikula ngopfu ehandle, naswona tifana ngopfu na misinya ya mihandzu kutlula misinya ya mihandzu. Ti hungutiwe ekhwatini hi mirhi ya oak ni swihontlovila swin’wana swa le Amerika. Ku kula ka tona ku siveriwa, kutani ti fa ntsena. Vativi va sayense va tlhele va ringeta ku fuwa ti- chestnut leti humaka eUnited States ni le Chayina swin’we, va ri ni ntshembo wa leswaku va ta humesa murhi lowu nga ni swihlawulekisi leswinene swa havumbirhi bya swona. Matshalatshala ya hulumendhe ma tsandzekile naswona ma tshikiwile.
Powell u hetelele a tirha eYunivhesiti ya Mfumo ya New York School of Environmental Science and Forestry, laha a hlanganeke na Chuck Maynard, mutivi wa swiaki swa xitekela loyi a byaleke mirhi elaboratori. Emalembeni ma nga ri mangani ntsena lama hundzeke, vativi va sayense va endle tinyama to sungula ta swimilana leti cinciweke xitekela-ku engetela xitekela lexi nyikaka ku lwisana ni swidlaya-switsongwatsongwana eka fole leswaku ku kombisiwa minkombiso ya vutshila ematshan’weni yo tirhisiwa hi ndlela yihi na yihi ya mabindzu. Maynard (Maynard) u sungule ku nghenela thekinoloji leyintshwa, loko a ri karhi a lava thekinoloji leyi pfunaka leyi fambisanaka na yona. Hi nkarhi wolowo, Darling a a ri ni mbewu yin’wana ni ntlhontlho: ku lunghisa ti- chestnut ta le Amerika.
Eka magidi ya malembe ya maendlelo ya ndhavuko yo fuwa swimilani, van’wamapurasi (na vativi va sayense va sweswinyana) va tsemakanye tinxaka letingana swihlawulekisi leswi lavekaka. Kutani, ti genes hi ntumbuluko ti hlanganisiwa swin’we, naswona vanhu va hlawula swihlanganisi leswi tshembisaka eka khwalithi yale henhla-mihandzu leyikulu, yo nandziha swinene kumbe ku lwisana na mavabyi. Hi ntolovelo, swi teka tinxaka to hlayanyana ku humesa xitirhisiwa xo karhi. Endlelo leri ri nonoka naswona ra pfilunganya nyana. Darling a tivutisa loko ndlela leyi yi ta humesa murhi lowunene ku fana na ntumbuluko wa yena wa nhova. U ndzi byele a ku: “Ndzi ehleketa leswaku hi nga endla swo antswa.”
Vuinjhiniyere bya ti gene swivula vulawuri lebyikulu: hambi loko gene yokarhi yi huma eka muxaka lowu nga fambelaniki na wona, yinga hlawuriwa hi xikongomelo xokarhi kutani yi nghenisiwa eka genome ya xivumbiwa xin’wana. (Swivumbiwa leswi nga ni tijini leti humaka eka tinxaka to hambana-hambana swi ‘cinciwa tijini.’ Sweswinyana, vativi va sayense va endle tindlela to hlela hi ku kongoma genome ya swivumbiwa leswi kongomisiweke.) Thekinoloji leyi yi tshembisa ku pakanisa ni rivilo leri nga si tshamaka ri va kona. Powell u tshemba leswaku leswi swi vonaka swi fanerile swinene eka ti- chestnut ta le Amerika, leti a ti vitanaka “mirhi leyi lavaka ku va leyi hetisekeke”-yo tiya, yo leha ni leyi fuweke hi swihlovo swa swakudya, leswi lavaka ntsena ku lulamisiwa loku kongomeke swinene: ku lwisana ni ku onhaka ka tibakteriya.
Murhandziwa pfumela. U te: “Hi fanele hi va ni vanjhiniyara eka bindzu ra hina.” “Ku sukela eka ku aka ku ya eka ku aka leswi i muxaka ntsena wa ku tirhisa michini.”
Powell na Maynard va ringanyeta leswaku swi nga ha teka malembe ya khume ku kuma tijini leti nyikaka ku lwisana ni switsongwatsongwana, ku endla thekinoloji yo ti engetela eka genome ya chestnut ivi endzhaku ku ti kurisa. Powell u te: “Hi ringanyeta ntsena. “A nga kona loyi a nga ni tijini leti nyikaka ku lwisana ni fungi.Hakunene hi sungule hi ndhawu leyi nga riki na nchumu.”
Darling u lave nseketelo eka American Chestnut Foundation, nhlangano lowu nga tirheliki ku endla mali lowu simekiweke ekusunguleni ka malembe yava 1980s. Murhangeri wa yona u n’wi byele leswaku kahle-kahle u lahlekile. Ti tinyiketele ku hlanganisa swilo naswona ti tshama ti xalamukile hi vunjhiniyara bya tijini, leswi pfuxeke nkaneto eka vativi va mbango. Hikwalaho, Darling u tumbuluxe nhlangano wa yena lowu nga tirheliki ku endla mali leswaku wu seketela ntirho wa vunjhiniyara bya tijini hi timali. Powell u vule leswaku nhlangano lowu wu tsalele Maynard na Powell cheke yo sungula hi R100 000. (Hi 1990, nhlangano wa tiko wu pfuxete kutani wu amukela ntlawa wa Darling lowu a wu lava ku tihambanisa ni vanhu tanihi rhavi ra wona ro sungula ra mfumo, kambe swirho swin’wana a swa ha kanakana kumbe swi ri ni vulala hi ku helela eka vunjhiniyara bya swiaki swa xitekela.)
Maynard na Powell va le ntirhweni. Kwalomu ka hi ku hatlisa, nkarhi lowu va wu ringanyetiweke wu tikombe wu nga ri wa xiviri. Xihinga xosungula i ku kuma ndlela yo byala ti chestnuts e laboratory. Maynard u ringetile ku hlanganisa matluka ya chestnut na hormone yo kula eka xibya xa xirhendzevutani xa plastiki lexi nga entangiki xa petri, ku nga ndlela leyi tirhisiwaka ku byala ti poplars. Swi tikomba onge leswi a hi swa xiviri. Mirhi leyintshwa a yi nge kumi timitsu ni swirhabyani leswi humaka eka tisele to hlawuleka. Maynard u te: “Ndzi murhangeri wa misava hinkwayo eku dlayeni ka mirhi ya ti- chestnut.” Mulavisisi eYunivhesiti ya Georgia, Scott Merkle (Scott Merkle) u hetelele a dyondzisile Maynard ndlela yo suka eka pollination kuya eka ti Plant chestnuts leti landzelaka eka ti embryos eka xiteji xa nhluvukiso.
Ku kuma xitekela lexi faneleke-ntirho wa Powell-na swona swi tikombe swi ri ntlhontlho. U hete malembe yo hlaya a ri karhi a endla ndzavisiso hi nkatsakanyo wa antibacterial lowu sekeriweke eka tijini ta tinjiya, kambe u tshike nkatsakanyo lowu hikwalaho ka ku vilela leswaku vaaki va nga ha amukela mirhi leyi nga ni tinjiya. Utlhele a lava gene yo lwisana na bacterial blight eka ti chestnuts, kambe u kumile leswaku ku sirhelela nsinya swikatsa ti genes totala (va tive kwalomu ka tsevu). Kutani, hi 1997, mutirhi-kulobye u vuyile enhlanganweni wa sayense kutani a xaxameta xitlhokovetselo ni xingheniso. Powell u xiyile xihloko lexi thyiweke “Ku paluxiwa ka oxalate oxidase eka swimilani leswi hundzuriweke swinyika ku lwisana na oxalate na fungi leyi humesaka oxalate”. Eka ndzavisiso wa yena wa xitsongwatsongwana, Powell a switiva leswaku wilt fungi yi humesa oxalic acid ku dlaya makwandzasi ya chestnut naku endla leswaku ya olova ku gayeriwa. Powell u swi xiyile leswaku loko chestnut yi nga humesa oxalate oxidase ya yona (proteyini yo hlawuleka leyi nga hahlulaka oxalate), kutani yi nga ha kota ku tisirhelela. U te: “Wolowo a ku ri nkarhi wa mina wa Eureka.”
Ku kumeka leswaku swimilana swo tala swi ni xitekela lexi endlaka leswaku swi kota ku humesa oxalate oxidase. Eka mulavisisi loyi a nyikeleke nkulumo leyi, Powell u kume muxaka wa koroni. Xichudeni lexi thwaseke Linda Polin McGuigan u antswise thekinoloji ya “xibamu xa tijini” leswaku a nghenisa tijini eka switumbulukwana swa chestnut, a ri ni ntshembo wa leswaku swi nga nghenisiwa eka DNA ya xitumbulukwana. Jini leyi yi tshame swa xinkarhana eka embryo, kambe yi nyamalarile. Ntlawa wa valavisisi wu tshike endlelo leri kutani wu cincela eka xitsongwatsongwana lexi khale swinene xi endleke ndlela yo tsema DNA ya swivumbiwa swin’wana ni ku nghenisa tijini ta swona. Eka ntumbuluko, switsongwatsongwana swi engetela tijini leti sindzisaka muhaxi ku endla swakudya swa tibakteriya. Vativi va xitekela va hlasele xitsongwatsongwana lexi leswaku xi ta kota ku nghenisa xitekela xin’wana ni xin’wana lexi mutivi wa sayense a xi lavaka. McGuigan u kume vuswikoti byo engetela hi ku tshembheka ti genes ta koroni na ti marker proteins eka ti embryos ta chestnut. Loko phrotheyini yi cheriwa miseve ehansi ka microscope, phrotheyini yi ta humesa rivoni ra rihlaza, leswi kombisaka ku nghenisiwa loku humelelaka. (Xipano lexi xi hatle xi tshika ku tirhisa tiphrotheyini leti funghaka—a nga kona loyi a a lava murhi lowu nga voningaka.) Maynard u vule leswaku ndlela leyi i “nchumu wo saseka swinene emisaveni.”
Hiku famba ka nkarhi, Maynard na Powell va ake layini yo hlanganisa ti chestnut, leyi sweswi yi anama kuya eka swithezi swotala swa muako wo hlamarisa wa ndzavisiso wa makhwati ya switina na xikontiri ya malembe yava 1960s, xikan’we na ndzhawu leyintshwa yo vangama yale handle ka khamphasi ya “Biotech Accelerator”. Endlelo rosungula ri katsa ku hlawula ti embryos leti milaka kusuka eka ti cells leti fanaka hi ti genes (ti embryo totala leti endliweke hi lab ati endli leswi, hikokwalaho aswi pfuni nchumu ku tumbuluxa ti clones) naku nghenisa ti genes ta koroni. Tisele ta embryo, ku fana na agar, i nchumu lowu fanaka ni pudding lowu humesiwaka eka algae. Leswaku va hundzula embryo yi va murhi, valavisisi va engetele hormone leyi kulaka. Madzana ya swibya swa pulasitiki leswi nga ni xivumbeko xa tikhubiki leswi nga ni mirhi leyitsongo ya ti- chestnut leyi nga riki na timitsu swi nga vekiwa exifelefini ehansi ka rivoni ra matimba ra fluorescent. Eku heteleleni, vativi va sayense va chele hormone yo dzima timitsu, va byala mirhi ya vona yo sungula embiteni leyi taleke hi misava ivi va yi veka ekamareni ro kula leri lawuriwaka hi mahiselo. A swi hlamarisi leswi mirhi leyi nga elaboratori yi nga exiyin’weni xo biha ehandle. Hikwalaho, valavisisi va ti hlanganise ni mirhi ya nhova leswaku va humesa swikombiso leswi tiyeke kambe swa ha tiyisela leswaku swi kamberiwa ensin’wini.
Eka ximumu swimbirhi leswi hundzeke, Hannah Pilkey, xichudeni lexi thwaseke elaboratori ya Powell, u ndzi kombe ndlela yo endla leswi. U byale fungus leyi vangaka bacterial blight eka xibya lexintsongo xa plastiki xa petri. Eka xivumbeko lexi xo pfala, xitsongwatsongwana xa pale orange xi languteka xiri na khombo naswona xi lava ku saseka. Swa tika ku anakanya leswaku hi yona yi vangaka rifu ni ku lovisiwa ka vanhu vo tala.
Nghwazi leyi a yi ri ehansi yi khinsame ehansi, yi fungha xiphemu xa ntlhanu wa timilimitara xa ximilani lexitsongo, yi tsema swiphemu swinharhu leswi kongomeke hi xibalesa ivi yi tota blight eka xilondza. U ti pfale hi xiphemu xa filimi ya pulasitiki. U te: “Swi fana ni band-aid.” Leswi lowu kunga nsinya wa “control” lowunga tiyisekiki, u langutele leswaku vuvabyi bya orange byi hangalaka hiku hatlisa kusuka eka ndzhawu leyi cheriweke eka yona naswona ekuheteleleni byi rhendzele swirhabyani leswintsongo. U ndzi kombe mirhi yin’wana leyi nga ni tijini ta koroni leyi a tshameke a yi tshungula. Nchuluko wu pimiwile eka ndzhawu leyi tsemiweke, kufana na milomu yo olova ya orenji ekusuhi na nomu lowuntsongo.
Hi 2013, Maynard na Powell va tivise ku humelela ka vona eka Transgenic Research: endzhaku ka 109 wa malembe vuvabyi bya chestnut bya le Amerika byi tshuburiwile, va tumbuluxe Mirhi leyi vonakaka yi tisirhelela, hambiloko yi hlaseriwa hi mimpimo leyikulu ya fungi leyi omeke. Hi ku xixima munyiki wa vona wo sungula ni wo hanana swinene, u veke mali ya kwalomu ka R1 000 000 naswona valavisisi va ve va thya mirhi mavito ya yena. Leswi swi vuriwa Darling 58.
Nhlangano wa lembe na lembe wa New York Chapter ya American Chestnut Foundation wu khomeriwe ehotela leyi nga nyawuriki ehandle ka New Paltz hi Mugqivela lowu nga ni mpfula hi October 2018. Kwalomu ka vanhu va 50 va hlengeletanile swin’we. Nhlangano lowu xiphemu xin’wana a ku ri nhlengeletano ya sayense naswona xiphemu xin’wana a ku ri nhlengeletano yo cincana hi ti- chestnut. Endzhaku ka kamara leritsongo ra nhlengeletano, swirho swi cincana swikhwama swa Ziploc leswi teleke hi tinyawa. Nhlangano lowu a ku ri ro sungula endzhaku ka malembe ya 28 leswaku Darling kumbe Maynard va nga vi kona. Swiphiqo swa rihanyo a swi endla leswaku havumbirhi bya vona va nga ri ekule. Allen Nichols, muungameri wa ntlawa lowu, u ndzi byele a ku: “Hi ni nkarhi wo leha swinene hi endla leswi, naswona kwalomu ka lembe rin’wana ni rin’wana hi miyela vafi.” Hambi swi ri tano, mianakanyo ya ha ri ni ntshembo: murhi lowu cinciweke tijini wu hundze malembe yo tala ya swikambelo swo tika swa vuhlayiseki ni ku tirha kahle.
Swirho swa ndzima swi nyikele xingheniso lexi nga ni vuxokoxoko bya xiyimo xa murhi wun’wana ni wun’wana lowukulu wa chestnut lowu tshamaka eXifundzheni xa New York. Pilkey na swichudeni swin’wana leswi thwaseke va tivise ndlela yo hlengeleta na ku hlayisa pollen, ndlela yo byala ti chestnut ehansi ka mavoni ya le ndzeni, na ndlela yo tata misava hi vuvabyi bya blight ku engetela vutomi bya mirhi. Vanhu lava nga ni xifuva xa cashew, lava vo tala va vona va endlaka vulombe ni ku byala mirhi ya vona, va vutise vantshwa va sayense swivutiso.
Bowell u veke ehansi, a ambale leswi a swi vonaka onge i yunifomo leyi nga riki ya ximfumo ya ndzima leyi: hembe ya neckline leyi a yi nghenisiwile eka jean. Ku hlongorisa ka yena hi miehleketo yin’we-ntirho wa malembe ya makume nharhu lowu hleleriweke ku rhendzela pakani ya Herb Darling yo tlhela yi kuma ti chestnuts-a swi talanga eka vativi va sayense va swa tidyondzo, lava talaka ku endla ndzavisiso eka xirhendzevutani xa malembe ya ntlhanu xa mali, ivi endzhaku Vuyelo lebyi tshembisaka byi nyiketiwa eka van’wana leswaku byi xavisiwa. Don Leopold, mutirhi-kulorhi eka Ndzawulo ya Sayense ya Ntivo-mbango ni Makhwati ya Powell, u ndzi byele a ku: “U yingiseta swinene naswona u ni ndzayo.” "U ambala tikheteni. A nga kavanyetiwi hi swilo swin'wana swo tala swonghasi. Loko ndzavisiso wu hetelela wu endle nhluvuko, vafambisi va Yunivhesiti ya Mfumo ya New York (SUNY) va tihlanganisile na yena kutani va kombela patent ya murhi wa yena leswaku yunivhesiti yi ta vuyeriwa eka wona, kambe Powell u arile. U vule leswaku mirhi leyi cinciweke ti gene yi fana na ti-chestnut ta khale naswona yi tirhela vanhu.Vanhu va Powell va le kamareni leri.
Kambe u va tsundzuxile: Endzhaku ko hlula swihinga swo tala swa vutshila, sweswi mirhi leyi cinciweke swiaki swa xitekela yi nga ha langutana ni ntlhontlho lowukulu: hulumendhe ya le United States. Mavhiki ma nga ri mangani lama hundzeke, Powell u rhumele fayili ya matluka ya kwalomu ka 3 000 eka Ndzawulo ya Vurimi ya le United States ya Vuhlahluvi bya Rihanyo ra Swiharhi ni Swimilana, leyi nga ni vutihlamuleri byo pfumelela swimilana leswi cinciweke tijini. Leswi swi sungula endlelo ra mpfumelelo wa ejensi: languta xikombelo, kombela mavonelo ya vaaki, humesa xitatimende xa ku khumbeka ka mbango, kombela mavonelo ya vaaki nakambe na ku teka xiboho. Ntirho lowu wu nga ha teka malembe yo hlayanyana. Loko ku nga ri na xiboho, ntirho lowu wu nga ha yima. (Nkarhi wo sungula wa ku nyika mavonelo ya mani na mani a wu si pfuriwa.)
Valavisisi va kunguhata ku yisa swikombelo swin’wana eka Ndzawulo ya Swakudya na Mirhi leswaku yi ta kota ku kambela vuhlayiseki bya swakudya swa tinyawa leti cinciweke tijini, naswona Ejensi ya Nsirhelelo wa Ntivo-mbango yi ta kambisisa ku khumbeka ka mbango ka nsinya lowu ehansi ka Nawu wa Federal wa Swidlaya-switsotswana, lowu lavekaka eka swimilani hinkwaswo leswi cinciweke tijini swa. biological. “Leswi swi rharhanganile ku tlula sayense!” un’wana eka vayingiseri u vule tano.
"Ina." Powell u pfumerile. “Sayense ya tsakisa.Ya heta matimba.” (Endzhaku u ndzi byele a ku: “Ku langutela hi tiejensi tinharhu to hambana-hambana i ku tlula mpimo. Hakunene swi dlaya vutumbuluxi lebyintshwa eka nsirhelelo wa mbango.”)
Leswaku va kombisa leswaku murhi wa vona wu hlayisekile, ntlawa wa Powell wu endle swikambelo swo hambana-hambana. Ti phamele oxalate oxidase eka pollen ya tinyoxi. Va pime ku kula ka fungi leyi pfunaka emisaveni. Va siye matluka ematini kutani va lavisisa nkucetelo wa wona eka t. Ku hava switandzhaku swo biha leswi voniweke eka yin’wana ya tidyondzo-entiyisweni, entiyisweni, matirhelo ya swakudya leswi cinciweke ti gene ya antswa kutlula matluka ya misinya yin’wana leyinga cinciwangiki. Vativi va sayense va rhumele tinyawa leti eka Oak Ridge National Laboratory nale ka ti laboratory tin’wana e Tennessee leswaku tita kamberiwa, naswona ava kumanga ku hambana na tinyawa leti humelerisiwaka hi misinya leyinga cinciwangiki.
Vuyelo byo tano byi nga ha tiyisekisa valawuri. Kwalomu ka ntiyiso a va nge va tsakisi valweri lava kanetaka ti-GMO. John Dougherty, mutivi wa sayense la nga le penceni wa le Monsanto, u nyike Powell vukorhokeri bya vutsundzuxi mahala. U vitane vakaneti lava i “ku kaneta.” Ku ringana makume ya malembe, tinhlengeletano ta mbango ti ri karhi ti tsundzuxa leswaku ku fambisa tijini exikarhi ka tinxaka leti yelanaka ekule swi ta va ni vuyelo lebyi nga languteriwangiki, byo tanihi ku tumbuluxa “nhova leyikulu” leyi tlulaka swimilana swa ntumbuluko, kumbe ku nghenisa tijini ta matiko mambe leti nga ha vangaka muhaxi Ku koteka ka ku cinca loku nga ni khombo eka DNA ya muxaka wolowo. Nakambe va vilerisiwa hi leswaku tikhampani ti tirhisa vunjhiniyara bya tijini leswaku ti kuma tiphatheni ni ku lawula swivumbiwa.
Sweswi, Powell u vule leswaku a nga kumi mali hi ku kongoma eka swihlovo swa indasitiri, naswona u sindzise leswaku ku nyikeriwa ka mali eka laboratori “a ku bohiwanga.” Hambiswiritano, Brenda Jo McManama, muhleri ​​wa nhlangano lowu vuriwaka “Indigenous Environmental Network”, u kombisile ntwanano hi 2010 laha Monsanto yi nyikeke Chestnut Foundation na ejensi ya yona ya mutirhisani New York Ndzima yi pfumelele ti patent timbirhi to cinca ti gene. (Powell u vule leswaku tihakelo ta indasitiri, kukatsa na Monsanto, ti endla ehansi ka 4% wa mali hinkwayo ya yona ya ntirho.) McManama u sola leswaku Monsanto (leyi xaviweke hi Bayer hi 2018) exihundleni yi lava ku kuma patent hiku seketela leswi vonakaka swiri ku vuyeleriwa ka nkarhi lowu taka ka nsinya. Phurojeke yo pfumala vutianakanyi. U vule hi ku kongoma a ku: “Monsan hinkwayo yi bihile.”
Powell u vule leswaku patent eka ntwanano wa 2010 yi herile, naswona hi ku paluxa vuxokoxoko bya murhi wa yena eka matsalwa ya sayense, u tiyisisile leswaku murhi lowu a wu nge vi na patent. Kambe u swi xiyile leswaku leswi a swi nga ta herisa ku vilela hinkwako. A ku, “Ndza swi tiva leswaku munhu un’wana a nga vula leswaku u xitlhavelo ntsena xa Monsanto.” “Xana u nga endla yini?A ku na lexi u nga xi endlaka.”
Kwalomu ka malembe ya ntlhanu lama hundzeke, varhangeri va American Chestnut Foundation va gimete hi leswaku a va nge swi koti ku fikelela tipakani ta vona hi ku hlanganisa ti- gene ntsena, kutani va amukele nongonoko wa Powell wa vunjhiniyara bya ti- gene. Xiboho lexi xi vange ku nga twanani ko karhi. Hi Dzivamisoko 2019, muungameri wa Massachusetts-Rhode Island Chapter ya Foundation, Lois Breault-Melican, u tshikile ntirho, a tshaha Global Justice Ecology Project (Global Justice Project), nhlangano lowu lwisanaka na vunjhiniyara bya tijini lowu simekiweke eBuffalo. Phurojeke ya Ikholoji ya Vululami) njhekanjhekisano; nuna wa yena Denis Melican na yena u tshike bodo. Dennis u ndzi byerile leswaku mpatswa lowu awu vilerisiwa ngopfu hileswi ti chestnuts ta Powell tinga tikomba tiri “Trojan horse”, leswi pfuleke ndlela ya leswaku misinya yin’wana ya mabindzu yiva na supercharged hiku tirhisa genetic engineering.
Susan Offutt, mutivi wa ikhonomi ya vurimi, u tirha tanihi mutshamaxitulu wa Komiti ya National Academy of Sciences, Engineering and Medicine, leyi endleke ndzavisiso eka biotechnology ya makhwati hi 2018. U kombisile leswaku endlelo ra vulawuri bya mfumo ri kongomisa eka mhaka yo koma ya makhombo ya biological, naswona kwalomu ka a yi si tshama yi languta swivilelo swo anama swa ntshamiseko, ku fana na leswi tlakusiweke hi valweri lava lwisanaka na GMO. “Hi wihi nkoka wa xiviri wa khwati?” u vutisile, tanihi xikombiso xa xiphiqo, endlelo a ri tlhantlhiwanga. “Xana makhwati ma ni swilo leswinene swa wona? Xana hi ni vutihlamuleri bya mahanyelo byo tekela leswi enhlokweni loko hi endla swiboho swo nghenelela?”
Vunyingi bya vativi va sayense lava ndzi vulavuleke na vona a va na xivangelo xitsongo xo vilela hi mirhi ya Powell, hikuva khwati ri onhakile swinene: ku tsemiwa ka mirhi, ku ceriwa ka migodi, nhluvukiso, na nhlayo leyi nga heriki ya switsotswana na mavabyi lama onhaka mirhi. Exikarhi ka swona, chestnut wilt yi tiyisisiwile kuva An opening ceremony. Gary Lovett, mutivi wa ikholoji ya le makhwatini eCary Ecosystem Institute eMillbrook, le New York, u te: “Minkarhi hinkwayo hi nghenisa swivumbiwa leswintshwa leswi heleleke.” “Vuyelo bya ti- chestnut leti cinciweke tijini i byitsongo swinene.”
Donald Waller, mutivi wa ikholoji ya le makhwatini loyi sweswinyana a tshikeke penceni eYunivhesiti ya Wisconsin-Madison, u ye emahlweni. U ndzi byele a ku: “Hi tlhelo rin’wana, ndzi boxa ku ringaniselanyana exikarhi ka khombo ni hakelo.Hi tlhelo rin’wana, ndzi tshamela ku khwaxa nhloko ntsena leswaku ndzi lava makhombo.” Murhi lowu lowu cinciweke swiaki swa xitekela wu nga ha va nxungeto eka khwati. Ku hambana ni sweswo, “tluka leri nga ehansi ka hakelo ri tele hi inki ntsena.” U vule leswaku chestnut leyi lwisanaka ni ku oma eku heteleleni yi ta hlula khwati leri leri lwiweke. Vanhu va lava ntshembo. Vanhu va lava swikombiso. ” .
Powell u tala ku tshama a rhulile, kambe lava kanakanisaka vunjhiniyara bya swiaki swa xitekela va nga ha n’wi tsekatsekisa. U te: “A swi twali eka mina.” “A ti sekeriwanga eka sayense.” Loko vanjhiniyara va humesa timovha to antswa kumbe ti- smartphone, a nga kona loyi a vilelaka, hikwalaho u lava ku tiva leswaku i yini lexi hoxeke hi mirhi leyi endliweke ku antswa. “Lexi i xitirho lexi nga pfunaka,” ku vula Powell. “Ha yini u vula leswaku a hi nge swi koti ku tirhisa xitirhisiwa lexi?Hi nga tirhisa xikurufudrayiva xa Phillips, kambe ku nga ri xikurufudrayiva lexi tolovelekeke, naswona hi ndlela leyi hambaneke?”
Eku sunguleni ka October 2018, ndzi fambe na Powell exitichini xa nsimu xo olova edzongeni wa Syracuse. A a tshemba leswaku vumundzuku bya muxaka wa ti- chestnut ta le Amerika byi ta kula. Ndhawu leyi yi lava ku va yi nga ri na munhu, naswona i yin’wana ya tindhawu ti nga ri tingani leti mirhi yi pfumeleriwaka ku mila eka tona. Swibyariwa swo leha swa muphayini na larch, leswi endliweke hi ntirho wa ndzavisiso lowu nga tshikiwa nkarhi wo leha, swi rhetela evuxeni, ekule ni moya lowu a wu ri kona, leswi endlaka leswaku ndhawu leyi yi titwa yi chavisanyana.
Mulavisisi Andrew Newhouse wa le laboratori ya Powell se u tirha eka wun’wana wa mirhi leyinene ngopfu eka vativi va sayense, ku nga chestnut ya nhova leyi humaka edzongeni wa Virginia. Murhi lowu wu lehe kwalomu ka 25 wa timitara naswona wu mila ensin’wini ya mihandzu ya ti- chestnut leyi hleriweke hi ku landzelelana leyi rhendzeriweke hi rirhangu ra tiyingwe leri tlakukeke timitara ta khume. Nkwama wa xikolo a wu boheleriwe emakumu ka marhavi man’wana ya murhi. Newhouse u hlamusele leswaku nkwama wa pulasitiki wa le ndzeni a wu pfaleriwe eka pollen ya Darling 58 leyi vativi va sayense va yi endleke xikombelo hi June, kasi nkwama wa le handle wa nsimbi lowu nga ni mesh wu endle leswaku swinyenyana swi nga vi na ti- burrs leti kulaka. Xiyimiso hinkwaxo xi le hansi ka vulawuri lebyikulu hi Ndzawulo ya Vurimi ya le United States; loko kungase susiwa milawu, pollen kumbe tinyawa kusuka eka misinya leyingana ti genes leti engeteriweke hi ti genes eka rirhangu kumbe eka laboratory ya mulavisisi swifanele ku hambanisiwa.
Newhouse u tirhise swikero swo tsemeta leswi tlheriseriwaka endzhaku eka marhavi. Hi ku koka hi ntambhu, tlhari ri tshovekile kutani nkwama wu wa. Newhouse u hatle a rhurhela erhavini leri landzelaka leri nga ni swikhwama kutani a phindha endlelo leri. Powell u hlengelete minkwama leyi weke kutani a yi veka eka nkwama lowukulu wa thyaka wa pulasitiki, ku fana ni ku khoma swilo leswi nga ni khombo eka swilo leswi hanyaka.
Endzhaku ko tlhelela e laboratory, Newhouse na Hannah Pilkey va khuluke nkwama kutani va hatlisa va humesa tinyawa ta buraweni eka ti burrs ta rihlaza. Ti tivonela leswaku mitwa yinga ngheni eka nhlonge, leswinga khombo ra ntirho eka vulavisisi bya ti chestnut. Enkarhini lowu hundzeke, a va tsakela tinyawa hinkwato ta risima leti cinciweke tijini. Enkarhini lowu, eku heteleleni va ve ni swo tala: ku tlula 1 000. “Hinkwerhu hi endla mincino leyitsongo yo tsakisa,” ku vula Pirkey.
Endzhakunyana hi madyambu wolawo, Powell u teke ti- chestnut a ti yisa ehofisini ya Neil Patterson leyi a yi ri ekamareni ro amukela vaendzi. A ku ri Siku ra Vanhu va le Matikweni ya Xintu (Siku ra Columbus), naswona Patterson, Mupfuni wa Mulawuri wa ESF’s Center for Indigenous Peoples and the Environment, a ha ku vuya ku suka eka kotara ya khamphasi, laha a rhangeleke nkombiso wa swakudya swa ndzhavuko. Vana va yena vambirhi na n’wana wa makwavo wa yena va tlanga hi khompyuta ehofisini. Un’wana ni un’wana a a rhurhumela a tlhela a dya tinyawa. “Va ha ri rihlazanyana,” ku vula Powell hi ku tisola.
Nyiko ya Powell yi na swikongomelo swo tala. U hangalasa mbewu, a tshemba leswaku u ta tirhisa netiweke ya Patterson ku byala ti- chestnut eka tindhawu letintshwa, laha ti nga kumaka pollen leyi cinciweke tijini ku nga si hela malembe ma nga ri mangani. U tlhele a nghenela vudiplomasi bya vutshila bya ti- chestnut.
Loko Patterson a thoriwa hi ESF hi 2014, u twe leswaku Powell ari karhi a ringeta misinya leyi cinciweke ti gene, leyi ayi ri eka tikhilomitara nyana kusuka eka Onondaga Nation Resident Territory. Leyo hetelela yi kumeka ekhwatini leri nga eka tikhilomitara ti nga ri tingani edzongeni wa Syracuse. Patterson u xiye leswaku loko ntirho lowu wu humelela, tijini leti lwisanaka ni mavabyi eku heteleleni ti ta nghena emisaveni ivi ti tsemakanya ni ti- chestnut leti saleke kwalaho, xisweswo ti cinca khwati leri nga ra nkoka eka vutivi bya Onodaga. U tlhele a twa hi ku vilela loku susumetelaka valweri, ku katsa na van’wana lava humaka eka miganga ya ndzhavuko, ku kaneta swivumbiwa leswi cinciweke tijini kun’wana. Hi xikombiso, hi 2015, rixaka ra Yurok ri yirise ku hlayisiwa ka GMO eN’walungwini wa California hikwalaho ka ku vilela hi ku koteka ka ku thyakisa swibyariwa swa rona ni ku phasa tinhlampfi ta salmon.
“Ndza swi xiya leswaku leswi swi humelerile eka hina laha;hi fanele hi va na bulo hi xiringaniso,” Patterson u ndzi byerile. Eka nhlengeletano ya 2015 ya Ejensi ya Nsirhelelo wa Ntivo-mbango leyi khomiweke hi ESF, Powell u nyikele nkulumo leyi titoloveteriweke kahle eka swirho swa vanhu va ndhawu ya le New York. Endzhaku ka nkulumo, Patterson u tsundzuke leswaku varhangeri vo hlayanyana va te: “Hi fanele hi byala mirhi!” Ku hiseka ka vona ku hlamarisile Patterson. U te: “A ndzi nga swi langutelanga.”
Hambiswiritano, mabulo ya le ndzhaku ma kombise leswaku a hi vangani va vona lava hakunene va tsundzukaka xiphemu lexi murhi wa chestnut wu wu endleke eka ndhavuko wa wona wa ndhavuko. Vulavisisi bya Patterson lebyi landzeleke byi n’wi byele leswaku hi nkarhi lowu mpfilumpfilu wa ntshamisano ni ku onhiwa ka ikholoji a swi humelela hi nkarhi wun’we, hulumendhe ya le United States a yi tirhisa pulani leyikulu yo susa masocha hi ku sindzisiwa ni ku yi hlanganisa, naswona ntungu lowu wu fikile. Kufana na swin’wana swotala, ndzhavuko wa ti chestnut ta ndzhawu liya eka ndzhawu liya wu nyamalarile. Patterson u tlhele a kuma leswaku mavonelo malunghana ni vunjhiniyara bya swiaki swa xitekela ma hambana swinene. Muendli wa tinhonga ta lacrosse wa le Onoda Alfie Jacques u hisekela ku endla tinhonga hi mapulanga ya chestnut naswona u seketela ntirho lowu. Van’wana va ehleketa leswaku khombo ra kona i rikulu ngopfu naswona hikwalaho va kaneta mirhi.
Patterson u twisisa swiyimo leswi swimbirhi. Sweswinyana u ndzi byele a ku: “Swi fana ni selfoni ni n’wana wa mina.” U kombisile leswaku n'wana wa yena u vuya ekaya hi le xikolweni hikwalaho ka ntungu wa xitsongwatsongwana xa corona. "Siku rin'wana ndzi humile hinkwaswo;ku va hlayisa va ri eku hlanganiseni, va le ku dyondzeni.Hi siku leri landzelaka, ku fana na, a hi suseni swilo sweswo." Kambe malembe yo tala ya ku burisana na Powell ku tsanise ku kanakana ka yena. A hi khale ngopfu, u dyondze leswaku vana lava tolovelekeke va mirhi ya 58 ya Darling a va nge vi na tijini leti nghenisiweke, leswi vulaka leswaku ti- chestnut ta nhova to sungula ti ta ya emahlweni ti kula ekhwatini. Patterson u vule leswaku leswi swi herise xiphiqo lexikulu.
Hi nkarhi wa riendzo ra hina hi October, u ndzi byerile leswaku xivangelo xa leswaku a tsandzeka ku seketela phurojeke ya GM hi ku hetiseka a ku ri hikuva a nga swi tivi loko Powell a khathala hi vanhu lava tirhisanaka na murhi kumbe murhi. “A ndzi tivi leswaku i yini lexi nga kona eka yena,” ku vula Patterson, a karhi a n’wi ba exifuveni. U vule leswaku ntsena loko vuxaka exikarhi ka munhu na chestnut byi nga vuyiseriwa, swi laveka ku tlhela ku kuma nsinya lowu.
Ku fikelela leswi, u vule leswaku u kunguhata ku tirhisa tinyawa leti Powell a n’wi nyikeke tona ku endla ti chestnut pudding na mafurha. U ta tisa swakudya leswi ensin’wini ya Onondaga naswona u ta rhamba vanhu leswaku va tlhela va kuma nantswo wa vona wa khale. U te: “Ndza tshemba leswaku swi tano, swi fana ni ku xeweta munghana wa wena wa khale.U lava ntsena ku khandziya bazi ku suka laha u yimeke kona nkarhi lowu hundzeke.”
Powell u amukerile nyiko ya $3.2 wa timiliyoni ku suka eka Templeton World Charity Foundation hi Ndzhati, leyi nga ta pfumelela Powell ku ya emahlweni loko a ri karhi a fambisa tiejensi ta vulawuri na ku ndlandlamuxa ku kongomisa ka yena ka ndzavisiso ku suka eka tijini ku ya eka ntiyiso wa xiviri wa ku lunghisa ndhawu hinkwayo. Loko mfumo wu n’wi nyika nkateko, Powell ni vativi va sayense lava humaka eka American Chestnut Foundation va ta sungula ku yi pfumelela leswaku yi hluka. Pollen na ti genes ta yona leti engetelekeke swita pfurha kutani swi braxiwa eka swibye leswi rindzeleke swa misinya yin’wana, naswona vuyelo bya ti chestnuts leti cinciweke ti genes byita humelela handle ka ndzhawu leyi lawuriwaka ya experimental. Loko hi ehleketa leswaku gene yinga hlayisiwa ensin’wini nale laboratory, leswi aswi tiyiseki, naswona swita hangalaka ekhwatini-leyi i yinhla ya ecological leyi vativi va sayense va yi navelaka kambe va radicals va yi chava.
Endzhaku ka loko ku ri ni murhi wa chestnut lowu ntshunxekeke, xana u nga xava wun’we? Ina, Newhouse u vule leswaku, yoleyo a ku ri pulani. Valavisisi va vutisiwile vhiki rin’wana na rin’wana leswaku mirhi yi kumeka rini.
Emisaveni leyi Powell, Newhouse na vatirhikulobye va tshamaka eka yona, swa olova ku twa onge tiko hinkwaro ri rindzele nsinya wa vona. Hambiswiritano, ku chayela mpfhukanyana en’walungwini ku suka epurasini ra ndzavisiso u hundza exikarhi ka doroba ra Syracuse swi tsundzuxa ndlela leyi ku cinca lokukulu ku humeleleke ha yona eka mbango ni le ka vaaki ku sukela loko ku nyamalarile ti- chestnut ta le Amerika. Chestnut Heights Drive yi kumeka edorobeni leritsongo en’walungwini wa Syracuse. I xitarata lexi tolovelekeke xa vutshamo lexi nga ni tindlela to anama to nghena hi movha, byanyi lebyi hlelekeke ni mirhi leyitsongo yo khavisa minkarhi yin’wana leyi nga ni jarata ra le mahlweni. . Khamphani ya mapulanga ayi lavi ku pfuxetiwa ka ti chestnuts. Ikhonomi ya vurimi leyi tiyimeleke leyi sekeriweke eka ti chestnuts yi nyamalarile hi ku helela. Kwalomu ka a nga kona loyi a humesaka tinyawa to olova ni to tsokombela eka ti- burr leti tiyeke ngopfu. Vanhu vo tala va nga ha va va nga swi tivi ni leswaku a ku na nchumu lowu kayivelaka ekhwatini.
Ndzi yime kutani ndzi dya swakudya swa ni madyambu swa pikiniki etlhelo ka Tiva ra Onondaga ehansi ka ndzhuti wa murhi lowukulu wo basa wa nkuma. Murhi lowu a wu hlaseriwe hi ti borer ta rihlaza ro vangama ta grey. Ndzi vona makhumbi lawa ya endliweke hi switsotswana eka madzovo. Yi sungula ku lahlekeriwa hi matluka ya yona naswona yi nga ha fa yi tlhela yi wa endzhaku ka malembe ma nga ri mangani. Leswaku ntsena ndzi ta laha ndzi huma ekaya ra mina eMaryland, ndzi chayele ndzi hundza magidi ya mirhi ya nkuma leyi feke, leyi nga ni marhavi ya pitchfork lama nga ambalangiki nchumu lama tlakukeke etlhelo ka patu.
Le Appalachia, khampani leyi yi khwaja mirhi endhawini leyikulu ya Bitlahua leswaku yi kuma malahla ehansi. Mbilu ya tiko ra malahla yi fambisana na mbilu ya khale ka tiko ra chestnut. American Chestnut Foundation yi tirhisane ni tinhlengeletano leti byaleke mirhi emigodini ya malahla leyi tshikiweke, naswona sweswi mirhi ya ti- chestnut yi mila eka magidi ya tihektara ta misava leyi hlaseriweke hi mhangu leyi. Mirhi leyi i xiphemu ntsena xa mirhi leyi hlanganisiweke leyi lwisanaka ni ku onhaka ka tibakteriya, kambe yi nga ha va leyi fanaka ni xitukulwana lexintshwa xa mirhi leyi siku rin’wana yi nga phikizanaka ni swihontlovila swa khale swa le makhwatini.
Hi May lowu hundzeke, mpimo wa khaboni-dayokisayidi exibakabakeni wu fikelele 414,8 wa swiphemu hi miliyoni ro sungula. Kufana na misinya yin’wana, ntiko lowu nga riki wa mati wa ti chestnuts ta le Amerika wu kwalomu ka hafu ya khaboni. A hi swingani swilo leswi u nga swi byalaka eka xiphemu xa misava leswi nga tswongaka khaboni emoyeni hi ku hatlisa ku tlula nsinya wa chestnut lowu kulaka. Hi ku anakanya hi leswi, xihloko lexi kandziyisiweke eka Wall Street Journal n’wexemu xi ringanyete, “A hi endleni purasi rin’wana ra ti- chestnut.”